Việc xác định chính xác thời điểm có hiệu lực của hợp đồng không chỉ là một yêu cầu pháp lý cơ bản mà còn là công cụ chiến lược để các bên quản trị rủi ro và tối ưu hóa quyền lợi.

Bài viết được sự tham vấn bởi Luật sư Nguyễn Quang Trung

Thay vì chỉ đóng khung trong một ngày cố định, các bên hoàn toàn có thể thiết kế điều khoản về thời điểm có hiệu lực một cách linh hoạt, gắn liền với các sự kiện pháp lý hoặc hành vi thực tế. Bài phân tích dưới đây sẽ đi sâu vào các quy định của pháp luật Việt Nam, đồng thời gợi mở những kỹ thuật soạn thảo điều khoản này một cách sáng tạo và hiệu quả.

1. Nền tảng pháp lý về thời điểm có hiệu lực của hợp đồng

Theo quy định tại Điều 401 của Bộ luật Dân sự 2015, thời điểm có hiệu lực của một hợp đồng được giao kết hợp pháp được xác định theo một trong ba cơ chế sau:

• Thời điểm giao kết hợp đồng: Đây là nguyên tắc chung và được áp dụng mặc định. Theo đó, “hợp đồng được giao kết hợp pháp có hiệu lực từ thời điểm giao kết, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc luật liên quan có quy định khác”. Thời điểm giao kết được xác định tùy theo hình thức của hợp đồng, ví dụ như thời điểm bên sau cùng ký vào văn bản đối với hợp đồng văn bản, hoặc thời điểm các bên đã thỏa thuận xong về nội dung cơ bản đối với hợp đồng bằng lời nói.
• Theo thỏa thuận của các bên: Pháp luật tôn trọng quyền tự do ý chí của các bên, cho phép họ thỏa thuận về một thời điểm có hiệu lực khác với thời điểm giao kết. Đây chính là cơ sở pháp lý quan trọng nhất để các bên có thể thiết kế những điều khoản hiệu lực linh hoạt.
• Theo quy định của luật liên quan: Đối với một số loại hợp đồng đặc thù, pháp luật có thể ấn định một thời điểm có hiệu lực riêng. Ví dụ, hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất có hiệu lực kể từ thời điểm đăng ký tại cơ quan đăng ký đất đai, hay hợp đồng tặng cho bất động sản có hiệu lực từ thời điểm đăng ký.

Việc xác định chính xác thời điểm hợp đồng có hiệu lực mang ý nghĩa pháp lý vô cùng quan trọng, bởi lẽ kể từ thời điểm này, các quyền và nghĩa vụ của các bên mới chính thức phát sinh và được pháp luật bảo vệ. Nó là căn cứ để xác định có hành vi vi phạm hợp đồng hay không và phân định hiệu lực của hợp đồng đối với bên thứ ba.

2. Phân biệt “Thời điểm giao kết” và “Thời điểm có hiệu lực”

Một trong những điểm mấu chốt trong thực tiễn pháp lý là phải phân biệt rõ ràng giữa “thời điểm giao kết hợp đồng” và “thời điểm hợp đồng có hiệu lực”.

• Thời điểm giao kết (Thời điểm hình thành hợp đồng): Là lúc ý chí của các bên đã gặp nhau, thống nhất về các nội dung của hợp đồng và hoàn tất các thủ tục về mặt hình thức (nếu có). Tại thời điểm này, hợp đồng đã được hình thành.
• Thời điểm có hiệu lực (Thời điểm phát sinh quyền và nghĩa vụ): Là lúc các thỏa thuận trong hợp đồng bắt đầu có giá trị ràng buộc về mặt pháp lý, làm phát sinh quyền và nghĩa vụ của các bên.

Theo nguyên tắc chung, hai thời điểm này có thể trùng nhau. Tuy nhiên, chúng hoàn toàn có thể tách rời khi các bên có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác. Sự tách biệt này tạo ra một “khoảng chờ”, trong đó hợp đồng đã tồn tại nhưng chưa có hiệu lực, và đây chính là không gian cho các thiết kế điều khoản linh hoạt.

3. Kỹ thuật thiết kế điều khoản thời điểm có hiệu lực linh hoạt

Tận dụng quyền tự do thỏa thuận, các bên có thể soạn thảo điều khoản về thời điểm có hiệu lực không chỉ là một mốc thời gian cụ thể mà có thể phụ thuộc vào việc xảy ra hoặc không xảy ra một sự kiện nhất định.

a. Hiệu lực phụ thuộc vào một hoặc nhiều “Điều kiện tiên quyết” (Conditions Precedent)

Đây là kỹ thuật phổ biến nhất, theo đó hợp đồng chỉ có hiệu lực khi một hoặc nhiều điều kiện do các bên đặt ra được hoàn thành. Các điều kiện này thường liên quan đến các thủ tục pháp lý cần thiết hoặc sự chấp thuận từ bên thứ ba.

Ví dụ thực tiễn:

• Trong hợp đồng mua bán và sáp nhập (M&A):

Hợp đồng này sẽ có hiệu lực kể từ ngày Bên Mua nhận được đầy đủ các văn bản sau đây: (i) Chấp thuận của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia về việc tập trung kinh tế (nếu có); và (ii) Quyết định phê duyệt giao dịch của Hội đồng quản trị của cả Bên Mua và Bên Bán.

• Trong hợp đồng vay vốn:

Hợp đồng Tín dụng này có hiệu lực kể từ thời điểm Bên Vay hoàn tất thủ tục đăng ký giao dịch bảo đảm đối với tài sản thế chấp là quyền sử dụng đất tại Văn phòng Đăng ký đất đai có thẩm quyền và cung cấp bản gốc Giấy chứng nhận đã đăng ký cho Bên Cho Vay.

• Trong hợp đồng hợp tác kinh doanh:

Hợp đồng này sẽ có hiệu lực vào ngày Bên A nhận được Giấy phép đầu tư điều chỉnh từ cơ quan nhà nước có thẩm quyền, trong đó ghi nhận Bên B là đối tác hợp tác kinh doanh của Bên A trong Dự án XYZ.

Cách thiết kế này đảm bảo rằng các bên sẽ không bị ràng buộc nghĩa vụ thực hiện hợp đồng cho đến khi các yếu tố pháp lý cốt lõi được đảm bảo, giúp phòng ngừa rủi ro một cách hiệu quả.

b. Hiệu lực theo từng giai đoạn (Phased Effectiveness)

Đối với các dự án hoặc giao dịch phức tạp, kéo dài, các bên có thể thỏa thuận để các phần khác nhau của hợp đồng có hiệu lực tại những thời điểm khác nhau.

Ví dụ thực tiễn trong hợp đồng xây dựng:

1. Các điều khoản về bảo mật thông tin và quyền sở hữu trí tuệ (Điều X và Điều Y) sẽ có hiệu lực ngay tại thời điểm giao kết Hợp đồng này.
2. Các điều khoản còn lại của Hợp đồng sẽ chỉ có hiệu lực kể từ ngày Chủ đầu tư bàn giao mặt bằng thi công sạch cho Nhà thầu.

Thiết kế này cho phép các bên bảo vệ ngay lập tức những quyền lợi quan trọng (như bảo mật) trong khi vẫn gắn kết nghĩa vụ chính (thi công) với một điều kiện thực tế cần được đáp ứng.

c. Hiệu lực gắn với hành vi thực hiện nghĩa vụ

Thời điểm có hiệu lực cũng có thể được gắn với hành động thực tế của một bên, thường là việc thanh toán khoản tiền đầu tiên.

Ví dụ thực tiễn:

Hợp đồng này có hiệu lực kể từ ngày Bên Bán nhận được khoản thanh toán đợt 1 với số tiền là [số tiền] đồng vào tài khoản ngân hàng được chỉ định tại Điều […].

Điều khoản này tạo động lực mạnh mẽ để bên có nghĩa vụ thanh toán thực hiện cam kết của mình, đồng thời bảo vệ bên còn lại khỏi việc phải thực hiện nghĩa vụ khi chưa nhận được bất kỳ lợi ích nào.

d. Vấn đề về “Hiệu lực hồi tố” (Retroactive Effect)

Một câu hỏi pháp lý phức tạp là liệu các bên có thể thỏa thuận cho hợp đồng có hiệu lực vào một thời điểm trong quá khứ, tức là trước cả ngày giao kết hay không. Về mặt lý thuyết và thực tiễn xét xử tại Việt Nam, thỏa thuận này không được công nhận vì nó mâu thuẫn với bản chất của hợp đồng – vốn là sự thỏa thuận của ý chí tại một thời điểm nhất định. Một hợp đồng không thể có hiệu lực trước khi nó được hình thành.

Tuy nhiên, trong một số trường hợp, các bên có thể đưa vào hợp đồng một điều khoản nhằm “hợp thức hóa” hoặc công nhận các công việc, giao dịch đã được thực hiện trước ngày ký kết.

Ví dụ:

Các bên đồng ý và xác nhận rằng mọi công việc, thanh toán và giao nhận hàng hóa đã được thực hiện giữa hai bên liên quan đến đối tượng của Hợp đồng này kể từ ngày [ngày trong quá khứ] sẽ được xem là thực hiện trong khuôn khổ và chịu sự điều chỉnh của các điều khoản và điều kiện của Hợp đồng này.

Về bản chất, đây không phải là một điều khoản hiệu lực hồi tố, mà là sự xác nhận lại và đưa các hành vi đã xảy ra vào phạm vi điều chỉnh của hợp đồng.

4. Kết luận

Quyền tự do thỏa thuận về thời điểm có hiệu lực của hợp đồng là một công cụ pháp lý mạnh mẽ. Việc sử dụng các điều kiện tiên quyết, hiệu lực theo giai đoạn, hay gắn hiệu lực với một hành vi cụ thể cho phép các bên tùy chỉnh thỏa thuận của mình cho phù hợp với thực tế giao dịch, quản lý rủi ro và đảm bảo quyền lợi một cách tối ưu.

Tuy nhiên, khi soạn thảo các điều khoản này, các bên cần lưu ý:

• Rõ ràng và khả thi: Các điều kiện đặt ra phải rõ ràng, cụ thể và có khả năng xảy ra. Tránh sử dụng các thuật ngữ mơ hồ có thể dẫn đến tranh chấp.
• Tuân thủ pháp luật: Thỏa thuận về thời điểm có hiệu lực không được vi phạm điều cấm của luật hoặc trái đạo đức xã hội. Đặc biệt, đối với các hợp đồng mà pháp luật quy định thời điểm có hiệu lực cụ thể (như hợp đồng liên quan đến đất đai), các bên phải tuân thủ quy định đó.
• Cân nhắc về thời hạn: Nên đặt ra một thời hạn hợp lý để các điều kiện tiên quyết được thỏa mãn. Nếu hết thời hạn đó mà điều kiện không xảy ra, hợp đồng sẽ không có hiệu lực, giúp các bên thoát khỏi tình trạng chờ đợi vô thời hạn.

Bằng việc hiểu sâu sắc các quy định pháp luật và vận dụng sáng tạo các kỹ thuật soạn thảo, các doanh nghiệp và cá nhân có thể biến điều khoản về thời điểm có hiệu lực từ một quy định mang tính hình thức trở thành một công cụ chiến lược, góp phần vào sự thành công và an toàn của mỗi giao dịch.