Mục đích tối thượng của hoạt động thi hành án dân sự (THADS) là hiện thực hóa phán quyết của Tòa án, bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật.

Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng pháp luật hiện nay đang bộc lộ một nghịch lý: Quyền khởi kiện tranh chấp tài sản – vốn là một quyền dân sự chính đáng – đang bị biến tướng thành công cụ để “vô hiệu hóa” hoạt động cưỡng chế.

Một thực trạng phổ biến là trong suốt quá trình tố tụng xét xử, tài sản của người phải thi hành án không hề có tranh chấp. Tuy nhiên, ngay khi cơ quan thi hành án tiến hành kê biên, cưỡng chế, các tranh chấp mới liên tục phát sinh. Đáng chú ý, khi tranh chấp A vừa được giải quyết, lập tức xuất hiện tranh chấp B với tình tiết và đương sự mới. Điều này tạo ra một vòng lặp luẩn quẩn, trì hoãn vô thời hạn việc thi hành án, bào mòn giá trị tài sản và niềm tin của người được thi hành án.

1. Nguyên nhân và bất cập pháp lý

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng trên xuất phát từ sự thiếu đồng bộ và “độ mở” quá lớn trong các quy định về thời điểm phát sinh quyền tranh chấp giữa Luật THADS và Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS).

Bất cập về “Giới hạn thủ tục” tại Điều 75 Luật THADS:

• Quy định hiện hành:Điều 75 quy định khi có người tranh chấp tài sản bị cưỡng chế, Chấp hành viên thông báo quyền khởi kiện trong thời hạn 30 ngày. Nếu họ khởi kiện đúng hạn, việc xử lý tài sản phải dừng lại.
• Lỗ hổng phân tích:Điều luật này chỉ đặt ra “giới hạn thời gian thực hiện quyền khởi kiện” (30 ngày kể từ khi thông báo) nhưng lại bỏ ngỏ “giới hạn thời điểm được quyền đưa ra tranh chấp”.
  • Tức là, pháp luật không cấm việc phát sinh tranh chấp mới sau khi tranh chấp cũ đã giải quyết xong.
  • Hệ quả là Chấp hành viên buộc phải thực hiện lại quy trình thông báo 30 ngày cho mỗi lần xuất hiện người tranh chấp mới. Điều 75 vô tình trở thành công cụ hợp pháp để kéo dài thời gian thi hành án theo chuỗi.

Phạm vi tranh chấp quá rộng tại Khoản 12 Điều 26 BLTTDS:

• Quy định này bao trùm mọi tranh chấp liên quan đến tài sản bị cưỡng chế (quyền sở hữu, thừa kế, chia tài sản chung, giao dịch giả cách, thậm chí là khiếu kiện hành chính về Giấy chứng nhận…).
• Sự bao quát này, khi kết hợp với việc không “khóa” thời điểm tranh chấp tại Điều 75 Luật THADS, đã tạo ra một không gian quá lớn cho sự thiếu thiện chí. Người phải thi hành án có thể “cài cắm” người liên quan để tạo ra các tranh chấp khác nhau (lần 1 kiện sở hữu, lần 2 kiện chia thừa kế, lần 3 kiện hủy hợp đồng…) nhằm liên tục kích hoạt cơ chế hoãn thi hành án.

Hậu quả pháp lý và kinh tế:

Quy trình: Cưỡng chế -> Xuất hiện tranh chấp -> Thông báo -> Chờ Tòa giải quyết -> Hoãn thi hành lặp đi lặp lại gây ra các hệ lụy nghiêm trọng:

• Làm mất tính thời điểm của việc xử lý tài sản.
• Gia tăng chi phí định giá, bán đấu giá lại nhiều lần.
• Làm giảm giá trị thương mại của tài sản do hao mòn tự nhiên và cơ hội thị trường trôi qua.

2. Giải pháp: Cơ chế niêm yết công khai để giới hạn tranh chấp

Để giải quyết triệt để vấn đề, cần chuyển đổi tư duy từ việc “xử lý thụ động từng tranh chấp” sang “chủ động sàng lọc tranh chấp” thông qua thủ tục công khai. Tác giả kiến nghị áp dụng tương tự quy trình niêm yết văn bản khai nhận/phân chia di sản trong pháp luật công chứng (Điều 57, 58 Luật Công chứng 2014 và Điều 18 Nghị định 29/2015/NĐ-CP).

Nội dung đề xuất cụ thể:

Bổ sung quy định bắt buộc về thủ tục niêm yết trước khi xử lý tài sản cưỡng chế:

• Thủ tục:Cơ quan thi hành án thực hiện niêm yết công khai văn bản thông báo về việc cưỡng chế tài sản.
• Địa điểm niêm yết:Tại UBND cấp xã nơi người phải thi hành án cư trú và tại nơi có tài sản bị cưỡng chế (tương tự niêm yết di sản thừa kế).
• Thời hạn niêm yết:Đề xuất là 30 ngày (đồng bộ với thời hạn tại Điều 75 Luật THADS).
• Nội dung niêm yết:Thông tin chi tiết về tài sản, về việc cưỡng chế và đặc biệt là thông báo hậu quả pháp lý nếu không khiếu nại/tranh chấp trong thời hạn này.

Giá trị pháp lý của việc niêm yết:

Đây là điểm mấu chốt của giải pháp

• Việc niêm yết đóng vai trò là thông báo đại chúng, công khai, thay thế cho việc thông báo manh mún cho từng cá nhân.
• Hệ quả pháp lý:Hết thời hạn niêm yết 30 ngày, nếu không có ai khởi kiện hoặc khiếu nại, cơ quan thi hành án có quyền xác định tài sản “sạch” về mặt tranh chấp để tiến hành xử lý (bán đấu giá, giao tài sản).
• Xử lý tranh chấp muộn:Mọi tranh chấp phát sinh sau thời hạn niêm yết sẽ không được coi là căn cứ để hoãn hoặc dừng việc thi hành án. Các bên tranh chấp lúc này buộc phải khởi kiện bằng một vụ án dân sự độc lập khác để yêu cầu bồi thường thiệt hại từ người phải thi hành án, thay vì đòi lại tài sản đã/đang được xử lý cưỡng chế.

3. Kết luận

Việc áp dụng cơ chế “Niêm yết cưỡng chế” không làm hạn chế quyền khởi kiện của công dân, mà là chuẩn hóa quy trình thực hiện quyền đó trong một trật tự pháp lý nghiêm minh.

Giải pháp này đạt được “lợi ích kép”: Một mặt, đảm bảo sự công khai, minh bạch, bảo vệ người thứ ba thiện chí (nếu họ thực sự có quyền lợi, họ có cơ hội và thời gian để lên tiếng); mặt khác, kiên quyết “chốt sổ” các tranh chấp ác ý nhằm trì hoãn thi hành án. Đây là công cụ hữu hiệu để bảo vệ quyền lợi của người được thi hành án và nâng cao hiệu lực, hiệu quả của bản án Tòa án trong thực tiễn.