Trong hoạt động đấu thầu, hồ sơ dự thầu được coi là “tấm vé” quyết định quyền lựa chọn nhà thầu. Tuy nhiên, tình trạng nhà thầu sử dụng các thủ thuật gian lận như giả mạo bằng cấp, “xào nấu” báo cáo tài chính hay khai khống kinh nghiệm thực hiện hợp đồng tương tự đang diễn ra phức tạp.

Căn cứ pháp lý:

• Luật Đấu thầu 2023;
• Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung 2017;
• Nghị định số 122/2021/NĐ-CP.

Dưới góc độ pháp lý, việc nhận diện đúng tính chất của hành vi gian lận không chỉ giúp doanh nghiệp phòng tránh rủi ro mà còn là cơ sở để các cơ quan tố tụng xác định ranh giới giữa xử lý hành chính và hình sự.

1. Bản chất pháp lý của hành vi gian lận trong đấu thầu

Theo Khoản 4 Điều 16 Luật Đấu thầu 2023, hành vi gian lận được định nghĩa cụ thể thông qua 03 biểu hiện chính:

• Cố ý cung cấp thông tin không trung thực: Bao gồm các tài liệu về năng lực kinh nghiệm, nhân sự, tài chính nhằm làm sai lệch kết quả lựa chọn nhà thầu.
• Sử dụng chứng từ giả mạo: Làm giả con dấu, chữ ký hoặc nội dung của các tài liệu từ bên thứ ba (Cơ quan thuế, Ngân hàng, Chủ đầu tư cũ).
• Cá nhân ký hợp đồng làm chuyên gia cho nhiều nhà thầu: Trong cùng một gói thầu mà không có sự đồng ý, hoặc kê khai nhân sự không thực tế.

2. Các hình thức giả mạo hồ sơ phổ biến

Giả mạo hồ sơ năng lực và kinh nghiệm thực hiện (Hợp đồng tương tự):

Nhà thầu thường chỉnh sửa quy mô, giá trị của các hợp đồng cũ hoặc thậm chí vẽ ra các dự án chưa từng tồn tại. Mục đích là để đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật về “Hợp đồng tương tự” trong hồ sơ mời thầu.

Khi cơ quan thanh tra hậu kiểm bằng cách gửi văn bản xác minh tới Chủ đầu tư cũ, hành vi này rất dễ bị phát hiện.

Gian lận báo cáo tài chính và xác nhận nghĩa vụ thuế:

Đây là hành vi can thiệp vào các chỉ số tài chính như: Doanh thu bình quân hàng năm, giá trị tài sản ròng, hoặc tỷ lệ nợ/vốn chủ sở hữu.

Các hành vi thường gặp là giả mạo báo cáo kiểm toán hoặc làm giả thông báo xác nhận nộp thuế của Chi cục Thuế để chứng minh doanh nghiệp “sạch” về tài chính và có đủ nguồn lực thực hiện gói thầu.

“Mượn” nhân sự và bằng cấp chuyên môn:

Nhà thầu đưa tên các chuyên gia có bằng cấp cao vào hồ sơ nhưng thực tế những người này không biết mình có tên trong hồ sơ dự thầu hoặc không có hợp đồng lao động thực tế. Điều này vi phạm nguyên tắc về tính xác thực của nhân sự chủ chốt.

3. Ranh giới giữa Xử phạt hành chính và Truy cứu trách nhiệm hình sự

Đây là phần quan trọng nhất để xác định hậu quả pháp lý đối với nhà thầu.

Xử lý hành chính: Khi chưa gây hậu quả nghiêm trọng:

Nếu hành vi gian lận bị phát hiện trong quá trình đánh giá hồ sơ dự thầu (chưa ký hợp đồng) hoặc đã ký hợp đồng nhưng chưa gây ra thiệt hại tài sản cụ thể cho Nhà nước:

• Theo Nghị định 122/2021/NĐ-CP: Phạt tiền từ 200 – 300 triệu đồng.
• Biện pháp ngăn chặn: Tịch thu bảo đảm dự thầu và hủy tư cách nhà thầu.
• Cấm thầu: Theo Điều 125 Nghị định 24/2024/NĐ-CP, nhà thầu gian lận sẽ bị cấm tham gia các hoạt động đấu thầu từ 03 năm đến 05 năm. Đây là “án tử” đối với các doanh nghiệp sống dựa vào vốn ngân sách.

Truy cứu trách nhiệm hình sự: Khi có hậu quả nghiêm trọng:

Hành vi gian lận sẽ bị khởi tố theo Điều 222 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) nếu thỏa mãn điều kiện về hậu quả hoặc nhân thân:

• Mức độ thiệt hại: Gây thiệt hại về tài sản cho Nhà nước từ 100.000.000 đồng trở lên. Thiệt hại thường được tính bằng chênh lệch giữa giá trúng thầu và giá trị thực tế của hàng hóa/dịch vụ tại thời điểm thanh tra, hoặc chi phí phải bỏ ra để khắc phục sai phạm do nhà thầu không đủ năng lực gây ra.
• Có tiền án, tiền sự: Gây thiệt hại dưới 100 triệu đồng nhưng người thực hiện hành vi đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm.

Các khung hình phạt chính:

1. Phạt tù 01 – 05 năm: Thiệt hại từ 100 – dưới 300 triệu đồng.
2. Phạt tù 03 – 12 năm: Thiệt hại từ 300 – dưới 1 tỷ đồng.
3. Phạt tù 10 – 20 năm: Thiệt hại từ 1 tỷ đồng trở lên (Khung hình phạt cao nhất).

Tội danh khác có thể bị truy cứu: Làm giả con dấu, tài liệu (Điều 341 Bộ luật Hình sự):

Nếu nhà thầu tự ý chế bản bằng cấp giả, con dấu giả của cơ quan nhà nước để đưa vào hồ sơ, họ có thể bị truy tố thêm tội danh độc lập theo Điều 341. Khi đó, hình phạt sẽ là tổng hợp hình phạt của cả hai tội danh, khiến mức án rất nặng.

4. Làm gì để được giảm nhẹ hình phạt nhất có thể?

Trong quá trình bào chữa cho các vụ án đấu thầu, các luật sư thường tập trung vào các luận điểm sau để bảo vệ quyền lợi cho thân chủ:

• Mối quan hệ nhân quả giữa gian lận và thiệt hại: Cơ quan tố tụng phải chứng minh được chính hành vi gian lận hồ sơ là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến thiệt hại tài sản. Nếu nhà thầu gian lận hồ sơ nhưng vẫn thực hiện gói thầu đảm bảo chất lượng, đúng giá thị trường, thì việc xác định “thiệt hại” là một vấn đề gây tranh cãi pháp lý lớn.
• Yếu tố lỗi và ý chí chủ quan: Cần phân biệt rõ giữa “lỗi vô ý” (do nhân viên sơ suất trong khâu tổng hợp hồ sơ) và “lỗi cố ý trực tiếp” (chủ doanh nghiệp chỉ đạo làm giả tài liệu). Nếu không chứng minh được ý chí chủ quan của người đứng đầu, việc buộc tội sẽ trở nên khó khăn hơn.
• Vấn đề giám định thiệt hại: Đây thường là điểm quan trọng trong các vụ án đấu thầu. Cần rà soát kỹ chứng thư thẩm định giá, kết luận giám định tài chính để phát hiện các sai sót về phương pháp luận nhằm giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho bị can.
• Chủ động khắc phục hậu quả: Trong trường hợp hành vi đã rõ ràng, lời khuyên tốt nhất là chủ động bồi thường thiệt hại (nếu có) và hợp tác với cơ quan điều tra để hưởng tình tiết giảm nhẹ “Tự nguyện khắc phục hậu quả” theo Điều 51 Bộ luật Hình sự.

5. Lời khuyên phòng ngừa rủi ro cho nhà thầu

Gian lận trong đấu thầu không chỉ là vi phạm đạo đức kinh doanh mà còn là rủi ro pháp lý cực lớn.

• Đối với doanh nghiệp: Cần thiết lập quy trình kiểm soát hồ sơ dự thầu chặt chẽ; tuyệt đối không sử dụng các dịch vụ “làm đẹp hồ sơ” không rõ nguồn gốc.
• Đối với cá nhân: Cần hiểu rằng chữ ký trên các văn bản đấu thầu có thể dẫn tới trách nhiệm hình sự cá nhân, ngay cả khi thực hiện theo chỉ đạo của cấp trên.

Việc xây dựng năng lực thực chất và thượng tôn pháp luật là con đường duy nhất để doanh nghiệp phát triển bền vững trong môi trường đấu thầu ngày càng minh bạch.