Trong hoạt động đấu thầu, “thông thầu” là một trong những hành vi vi phạm phổ biến và nghiêm trọng nhất, làm sai lệch bản chất của sự cạnh tranh công bằng và gây thiệt hại nặng nề cho ngân sách Nhà nước.

Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết các kịch bản thông thầu phổ biến hiện nay và các quy định pháp lý liên quan.

1. “Thông thầu” là gì?

Theo quy định tại Khoản 3 Điều 16 Luật Đấu thầu 2023, thông thầu là việc dàn xếp, thỏa thuận, cưỡng ép giữa các bên nhằm hạn chế cạnh tranh hoặc làm sai lệch kết quả đấu thầu. Đây là hành vi bị nghiêm cấm tuyệt đối trong mọi loại hình dự án.

Khi hành vi thông thầu gây thiệt hại từ 100.000.000 đồng trở lên hoặc dưới 100.000.000 đồng nhưng đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm, thì sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 222 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017).

2. Các kịch bản “thông thầu” phổ biến hiện nay

Dưới góc độ thực tiễn pháp lý, hành vi thông thầu thường được thực hiện qua các kịch bản tinh vi sau:

Kịch bản “Quân xanh, quân đỏ”:

Đây là thủ đoạn phổ biến nhất. Trong đó:

• Quân đỏ: Là nhà thầu đã được ấn định sẽ trúng thầu từ trước.
• Quân xanh: Là các nhà thầu mồi, đi dự thầu chỉ để làm đẹp hồ sơ, tạo vẻ ngoài có vẻ cạnh tranh hoặc để đủ số lượng nhà thầu tối thiểu theo quy định.
• Cách thức: Các nhà thầu “quân xanh” sẽ cố ý nộp hồ sơ thiếu sót, chào giá cao vô lý hoặc không đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật để “quân đỏ” dễ dàng trúng thầu.

Dàn xếp giá:

Các nhà thầu tham gia dự thầu thỏa thuận trước với nhau về mức giá chào thầu. Thay vì cạnh tranh để có giá thấp nhất cho chủ đầu tư, họ thống nhất giữ mức giá cao để đảm bảo lợi nhuận siêu ngạch, sau đó chia chênh lệch hoặc xoay vòng quyền trúng thầu giữa các bên trong liên minh.

Thỏa thuận rút lui:

Một hoặc nhiều nhà thầu đồng ý rút hồ sơ dự thầu hoặc không nộp hồ sơ dù đã mua hồ sơ mời thầu, để một nhà thầu cụ thể trúng thầu. Đổi lại, nhà thầu trúng thầu sẽ trả một khoản tiền lót tay hoặc giao lại một phần công việc dưới dạng thầu phụ cho các bên đã rút lui.

Phân chia thị trường:

Các nhà thầu thỏa thuận chia nhau “vùng ảnh hưởng”. Ví dụ: Nhà thầu A trúng các gói thầu ở tỉnh X, nhà thầu B trúng ở tỉnh Y. Khi đấu thầu tại tỉnh X, nhà thầu B sẽ đóng vai “quân xanh” và ngược lại.

3. Trách nhiệm hình sự đối với hành vi “thông thầu”

Hành vi thông thầu cấu thành Tội vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng theo Điều 222 Bộ luật Hình sự.

Các khung hình phạt chính:

• Khung 1: Phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm nếu gây thiệt hại từ 100 triệu đến dưới 300 triệu đồng hoặc đã bị xử lý kỷ luật/hành chính mà còn vi phạm.
• Khung 2: Phạt tù từ 03 năm đến 12 năm nếu gây thiệt hại từ 300 triệu đến dưới 1 tỷ đồng.
• Khung 3: Phạt tù từ 10 năm đến 20 năm nếu gây thiệt hại từ 1 tỷ đồng trở lên.

Hình phạt bổ sung:

Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm, hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

4. Làm gì để phòng tránh rủi ro

Với kinh nghiệm tham gia các vụ án về kinh tế, các luật sư đưa ra lời khuyên cho doanh nghiệp và cá nhân làm công tác đấu thầu:

1. Xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ: Doanh nghiệp cần minh bạch hóa quy trình lập hồ sơ dự thầu. Tuyệt đối không cho mượn pháp nhân, không ký khống các văn bản thỏa thuận liên danh nếu không thực sự tham gia dự án.
2. Thận trọng khi giao lưu với đối thủ: Những cuộc gặp gỡ, trao đổi về giá thầu, phương án kỹ thuật giữa các nhà thầu trước kỳ đấu thầu đều có thể bị cơ quan điều tra xem là bằng chứng của việc dàn xếp, thông thầu.
3. Lưu trữ chứng cứ chứng minh tính độc lập: Luôn lưu giữ các tài liệu chứng minh quá trình xây dựng giá thầu dựa trên chi phí thực tế và khảo sát thị trường độc lập để đối chiếu khi có thanh tra.
4. Khi có dấu hiệu sai phạm: Nếu phát hiện cấp dưới hoặc đối tác có hành vi thông thầu, lãnh đạo doanh nghiệp cần chủ động ngăn chặn và tham vấn ý kiến luật sư ngay lập tức để có phương án xử lý, nhằm giảm thiểu trách nhiệm liên đới hoặc hưởng chính sách khoan hồng của pháp luật.

Thông thầu không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn hủy hoại uy tín của doanh nghiệp và đẩy cá nhân vào vòng lao lý. Việc hiểu rõ các hành vi bị cấm và chế tài của pháp luật là cách tốt nhất để bảo vệ doanh nghiệp trong bối cảnh các quy định về đấu thầu ngày càng thắt chặt.